Θυμός και οργή: το «αντισυστημικό» ως επαναλαμβανόμενο αφήγημα εξουσίας

 

 γράφει ο Σταύρος Φυντικάκης

Η αναγγελία ίδρυσης νέου πολιτικού κόμματος από τη Μαρία Καρυστιανού προστίθεται σε μια μακρά αλυσίδα «αντισυστημικών» εγχειρημάτων που υπόσχονται ρήξη, κάθαρση και δικαίωση της κοινωνικής οργής. Για ένα πολιτικοποιημένο κοινό, όμως, η είδηση δεν γεννά αυθόρμητο ενθουσιασμό αλλά εύλογη καχυποψία. Η εμπειρία –εγχώρια και ευρωπαϊκή– έχει αφήσει βαθιά ίχνη.

 

Η ελληνική περίπτωση δεν είναι μοναδική. Στην Ιταλία, ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι αναδύθηκε ως «αντισυστημικός» επιχειρηματίας που θα σάρωνε το παλιό πολιτικό κατεστημένο. Στην πράξη, οικοδόμησε ένα πρότυπο εξουσίας προσωποκεντρικό, βαθιά διαπλεκόμενο με τα μέσα ενημέρωσης και προσαρμοσμένο στις ανάγκες της δικής του πολιτικής επιβίωσης. Η ρητορική της ρήξης μετατράπηκε σε μακρόχρονη αναπαραγωγή του ίδιου συστήματος με διαφορετικούς όρους.

 

Στην Ισπανία, οι ΠΟΔΕΜΟΣ γεννήθηκαν από τις πλατείες και την κοινωνική αγανάκτηση ως υπόσχεση βαθιάς δημοκρατικής τομής. Η γρήγορη θεσμική τους ενσωμάτωση, οι εσωτερικές συγκρούσεις και η σταδιακή μετάβαση από το κίνημα στη διαχείριση εξουσίας λειτούργησαν για πολλούς ως επιβεβαίωση ενός επαναλαμβανόμενου μοτίβου: το «αντισυστημικό» χάνει την αιχμή του όταν δεν συνοδεύεται από ανθεκτικούς θεσμούς και συλλογικό έλεγχο.

 

Αυτό το ευρωπαϊκό υπόβαθρο φωτίζει και την ελληνική εμπειρία. Η Χρυσή Αυγή αξιοποίησε την κοινωνική οργή της κρίσης, βαφτίζοντάς την «αντισυστημική» εξέγερση, για να την εκτρέψει σε μίσος και αυταρχισμό. Ο ΣΥΡΙΖΑ, από διαφορετική ιδεολογική αφετηρία, εξέφρασε μια γνήσια προσδοκία ρήξης που, για πολλούς πολίτες, κατέληξε σε οδυνηρή διάψευση όταν η διαχείριση αντικατέστησε την ανατροπή.

 

Μέσα σε αυτό το συσσωρευμένο ιστορικό βάρος, κάθε νέα πολιτική πρωτοβουλία που επικαλείται το «έξω από το σύστημα» περνά αναπόφευκτα από αυστηρό έλεγχο. Η αναγγελία κόμματος από τη Μαρία Καρυστιανού, όσο φορτισμένη κι αν είναι από κοινωνικό συναίσθημα και ηθικό κεφάλαιο, δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι πολίτες δεν αναζητούν πρόσωπα-σύμβολα· αναζητούν σχέδιο. Ποιο είναι το πρόγραμμα; Ποιες κοινωνικές συμμαχίες συγκροτούνται; Πώς αποτρέπεται η μετατροπή της αγανάκτησης σε προσωποκεντρική εξουσία;

 

Η δυσπιστία δεν είναι προκατάληψη· είναι πολιτική μνήμη. Από την Ιταλία έως την Ισπανία και από την Αθήνα έως τις Βρυξέλλες, οι κοινωνίες έχουν δει το «αντισυστημικό» να λειτουργεί ως σύνθημα εισόδου στο σύστημα. Γι’ αυτό και σήμερα ο θυμός δεν είναι τυφλός. Είναι στοχευμένος απέναντι σε ένα μοντέλο πολιτικής που επαναλαμβάνει μεγάλες λέξεις χωρίς αντίστοιχο βάθος.

 

Η πραγματική ρήξη δεν αυτοανακηρύσσεται ούτε εισάγεται με επικοινωνιακές εξαγγελίες. Αποδεικνύεται με πρόγραμμα, διαφάνεια, συλλογικές διαδικασίες και λογοδοσία. Διαφορετικά, κάθε νέο «αντισυστημικό» εγχείρημα κινδυνεύει να προστεθεί απλώς στον ευρωπαϊκό κατάλογο των χαμένων ευκαιριών, διευρύνοντας το χάσμα ανάμεσα στην κοινωνία και την πολιτική.