Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύµατι…(;)

 

γράφει ο Μανώλης Κουφάκης*

Στην παραπάνω φράση από το Ευαγγέλιο του Ευαγγελιστή Ματθαίου (5:3-11), µπορείς να δώσεις την ερµηνεία ότι: Μακάριοι είναι όσοι έχουν απλό (όχι απλοϊκό) πνεύµα και δεν κάνουν πονηρές σκέψεις. Μπορείς όµως να το ερµηνεύσεις και διαφορετικά, ότι δηλαδή: Μακάριοι είναι όσοι δεν γνωρίζουν πολλά και το µυαλό τους δεν είναι για πολλά.

Εγώ προσωπικά, από σεβασµό στη θρησκευτική πίστη, αλλά και από την επιθυµία µου να ζω σε µια κοινωνία όπου θα µπορούµε να κουβεντιάζουµε «ήσυχα κι απλά» κι όπου θα λέµε «τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη» (για να θυµηθώ το Ρίτσο), επιλέγω την πρώτη ερµηνεία. Ωστόσο, οι θιασώτες της δεύτερης φαίνεται να είναι περισσότεροι.

Αφορµή πήρα από δηµοσιεύµατα του τύπου που πληροφορούν ότι το Υπουργείο Παιδείας του Ισραήλ αφαιρεί από την εξεταστέα ύλη του µαθήµατος της Αγωγής του Πολίτη των λυκείων, κεφάλαια όπως «Αρχές της φιλελεύθερης δηµοκρατίας», «Κοινωνικά και οικονοµικά δικαιώµατα», «Η ∆ιακήρυξη της Ανεξαρτησίας του Ισραήλ (1948)», «Συνταγµατικές εγγυήσεις για τους πολίτες του Ισραηλινού κράτους» κ.ά. Είναι προφανής η πρόθεση της ακραίας κυβέρνησης του Ισραήλ να στερήσει από τους πολίτες του τη γνώση, και εν τέλει την ικανότητα να ζουν δηµοκρατικά και να συνυπάρχουν µε άλλους διαφορετικούς ανθρώπους, εν προκειµένω µε τους αραβικής καταγωγής πολίτες του Ισραηλινού κράτους.

Στο σηµείο αυτό υπέκυψα στον πειρασµό να κάνω µια σύντοµη επίσκεψη στην ιστορία των Εβραίων. Εκεί λοιπόν, πολύ εµφατικά διαπιστώνω ότι: η Γάζα δεν είναι η πρώτη γενοκτονία που πραγµατοποιούν. Έχει προηγηθεί η εξολόθρευση των Χαναναίων, των κατοίκων της γης Χαναάν. Μετά την Έξοδό τους από την Αίγυπτο και την περιπλάνησή τους στην έρηµο Σινά οι Ισραηλίτες εισέβαλαν στη γη Χαναάν. Σύµφωνα µε την Τορά (Παλαιά ∆ιαθήκη), ο Θεός έδρασε κατ’ επανάληψη για χάρη τους ώστε να καταλάβουν σταδιακά όλη την γεωγραφική περιοχή που είχε υποσχεθεί ο Θεός στον προπάτορα τους τον Αβραάµ, εξολοθρεύοντας τις φυλές των Χαναναίων (Γένεση 12:7· 13:14-17· 15:7, 13-21· 17:8). Αυτό είναι ένα αυθεντικό «χέρεµ», δηλαδή µια θεϊκή εντολή να αφιερωθεί κάτι ή κάποιος ολοκληρωτικά στον Θεό µέσω καταστροφής — χωρίς δυνατότητα ιδιοποίησης ή διατήρησης. Με άλλα λόγια: Οι εχθρικοί λαοί (π.χ. Χαναναίοι, Αµαληκίτες, Αµορραίοι, Γεργεσαίοι, Ιεβουσαίοι κ.λπ. ) τίθενται «υπό χέρεµ», πάει να πει: πρέπει να εξοντωθούν ολοκληρωτικά· άνδρες, γυναίκες, παιδιά, ζώα, και περιουσίες. Τίποτα δεν επιτρέπεται να ληφθεί ως λάφυρο, γιατί ανήκει στον Γιαχβέ. Το χέρεµ (ērem) είναι εποµένως θρησκευτική πράξη, όχι µόνο πολεµική· µια «θυσία» ολικής καταστροφής. Σας θυµίζει, µήπως, κάτι αυτό;

Αργότερα, µετά την επιστροφή των Εβραίων από τη Βαβυλώνα επαναλαµβάνονται πολλά µοτίβα της Εξόδου και της κατάκτησης της Χαναάν, ένα νέο «χέρεµ», όχι όµως ως πολεµική εξολόθρευση (αφού δεν υπήρχε ανεξάρτητο κράτος να κατακτηθεί), αλλά ως πνευµατική “κάθαρση” και αναδηµιουργία του λαού. Αντί για στρατιωτική εξόντωση, έχουµε κάτι πνευµατικά ανάλογο: µια εσωτερική “εκκαθάριση” του λαού, ώστε να αποκατασταθεί η ιερότητα της κοινότητας. Ο θρησκευτικός φανατισµός πλέον αποτελεί εθνικό χαρακτηριστικό και µεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά. Από τη Βίβλο (Έσδρας 9–10) µαθαίνουµε ότι, όταν ανακαλύπτεται ότι πολλοί άνδρες είχαν νυµφευθεί γυναίκες αλλοεθνείς, ο Έσδρας διατάζει τη διάλυση των µεικτών γάµων για να «καθαριστεί» ο λαός. Αυτό είναι ένα “πνευµατικό χέρεµ” – όχι εξολόθρευση, αλλά αποκλεισµός. Η περίπτωση  αυτή µας ενδιαφέρει άµεσα διότι στην ουσία του ήταν ένα  «πνευµατικό χέρεµ» αυτό που άρχισε λίγο αργότερα µε την µετάφραση της Βίβλου στην ελληνική γλώσσα.

Ακόµα, συναντώ στην ιστορία τους την εµµονική πίστη ότι είναι ο περιούσιος λαός που έχει υποχρέωση να κατακυριεύσει και να εξουσιάζει τη Γη, κατ’ εντολή του θεού τους του Γιαχβέ. Ενός θεού αυστηρού, χωρίς έλεος, που µόνο το φόβο και την τιµωρία επιφυλάσσει για τους ανθρώπους. Κι αυτά τα µισάνθρωπα είναι γραµµένα στα ιερά βιβλία του Εβραϊσµού. Τα 5 βιβλία του Μωυσή, τα 13 βιβλία των Προφητών και τα 4 βιβλία ψαλµών και παροιµιών. Αυτή ήταν όλη κι όλη η πνευµατική και πολιτιστική σκευή των Εβραίων στα χρόνια του Χριστού, και δεν υπήρχε άλλη. Ούτε επιτρεπόταν άλλη γνώση.

Απέναντί τους είχαν την βαθιά και εκλεπτυσµένη σκέψη των Ελλήνων. Των Ελλήνων που είχαν φτιάξει θεούς όχι για να τους φοβούνται, αλλά για να εκφράζουν την αγάπη και το σεβασµό σε κάθε έκφανση της ζωής, της φύσης και του ανθρώπου. Απέναντι στα 22 θρησκευτικά βιβλία των Εβραίων, τα περισσότερα από τα οποία βρίθουν από αφηγήσεις ασύλληπτης ωµότητας και φρίκης,  υπήρχε η ανεξάντλητη υψηλής ποιότητας παραγωγή των Ελλήνων φιλοσόφων. Για το λόγο αυτό ονόµασαν συλλήβδην τους ειδωλολάτρες (δηλαδή τους εξ ορισµού θρησκευτικούς αντιπάλους), Έλληνες. Προσέδωσαν δε στη λέξη «Έλλην» αρνητική και υποτιµητική έννοια.

Μαθαίνω ακόµα ότι, στα χρόνια πριν από τον Χριστό, ο Εβραϊσµός αντιµετώπισε ένα σοβαρό κίνδυνο. Σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο είχε επικρατήσει η ελληνική γλώσσα. Πολλοί Έλληνες έµποροι είχαν εγκατασταθεί στην Παλαιστίνη. Επίσης πολλά εκατοµµύρια Εβραίοι (από 4 έως 7 εκατοµµύρια υπολογίζονται οι Εβραίοι της ∆ιασποράς την εποχή εκείνη) είχαν εγκατασταθεί απανταχού της γης και µετά χρόνια έπαυαν να µιλούν την Εβραϊκή γλώσσα. Το εβραϊκό στοιχείο, µέσα κι έξω από την Παλαιστίνη, αποβάλλει σταδιακά τη θρησκευτικότητά του και αφοµοιώνεται µε τον ελληνικό πολιτισµό.  Πραγµατικά ένας αγώνας µεταξύ ∆αυίδ και Γολιάθ. Η πνευµατική πενία µε την υψηλή, πρωτογενή και πρωτότυπη διανοητική παραγωγή ήρθαν αντιµέτωπες και νίκησε η πρώτη!

Για την ιστορία να πούµε ότι η πρώτη καθοριστική απόφαση που πήρε το Εβραϊκό ιερατείο ήταν να µεταφραστεί η Βίβλος, δηλαδή τα βιβλία που προανέφερα, στα Ελληνικά. Αυτή είναι η γνωστή µετάφραση των Εβδοµήκοντα, η οποία άρχισε τον τρίτο και τελείωσε τον πρώτο προ Χριστού αιώνα.

Έτσι, χρησιµοποιώντας την ίδια τη γλώσσα της φιλοσοφίας, την Ελληνική, διεµβόλισε την ελληνική σκέψη. Προσποιούµενος ο Ιουδαϊσµός ότι προσηλυτίζεται, στην πραγµατικότητα προσηλύτιζε. Με προσκλητήριο στους «πτωχούς τω πνεύµατι», στην απέραντη µάζα, µε σύστηµα και επιµονή φανατικού, κατελάµβανε µια-µια τις θέσεις και τα οχυρά µέχρι που κατέλαβε και το ίδιο το κάστρο, την εξουσία. Τώρα πλέον, έχοντας την εξουσία να νοµοθετεί προέβη σε απηνή διωγµό των φιλοσόφων και σε συστηµατική καταστροφή-εξαφάνιση του έργου των. Κάθε ικµάδα σκέψης ήταν αδιανόητη. Φυσική συνέπεια: ο χιλιόχρονος Μεσαίωνας που ακολούθησε.

Στις µέρες µας παρακολουθούµε πάλι ένα νέο προσκλητήριο «πτωχών τω πνεύµατι». Είναι αυτοί που, αφού οι εκµεταλλευτές τους τούς εξαθλίωσαν µε τη φτώχεια και τους αποβλάκωσαν µε την αµάθεια και τα πάσης φύσεως ψηφιακά παραισθησιογόνα, τους καλούν ξεδιάντροπα να στρατευθούν πίσω τους· ίσως, για να ολοκληρωθεί έτσι η αυτοχειρία τους. Είναι αυτοί στην Αµερική που «µπούκαραν» στο Καπιτώλιο και οι οποίοι, λίγο αργότερα, ξανάφεραν τον Τραµπ στην εξουσία. Είναι αυτοί που έβγαλαν τη Μελόνι στην Ιταλία, που προετοιµάζουν τη Λεπέν στη Γαλλία, που πλαισιώνουν τον Φάραντζ στη Βρετανία και το AfD στη Γερµανία.

Φόβος µου είναι ότι, οι παραπάνω και όσοι κρύβονται πίσω από αυτούς, εξυφαίνουν ένα δυσοίωνο µέλλον για την Ευρώπη, η οποία, παρ’ όλα τα προβλήµατά της παραµένει ακόµα ένας δροσερός τόπος για να φυτρώσουν ιδέες και αξίες. Ένας τόπος που προσπαθεί να σέβεται τον άνθρωπο και την αυταξία του, αντί να κραδαίνει τον φόβο, το νόµο και την τιµωρία σαν υπέρτατα σύµβολα της εξουσίας της. Ο Μεσαίωνας δεν είναι πίσω µας· είναι πάντα µπροστά µας – σε αναµονή. Οι “πτωχοί τω πνεύµατι” δεν είναι απλώς ένα κοινωνικό φαινόµενο – είναι η πνευµατική συνθήκη που κάνει εφικτό τον Μεσαίωνα. Κάθε φορά που το πλήθος παραιτείται από τη σκέψη, κάθε φορά που η φωνή υπερισχύει του λόγου, κάθε φορά που η ευκολία νικά την κρίση, η ιστορία επιστρέφει στο σκοτάδι.

*O Μανώλης Κουφάκης είναι δρ µηχανικός π. δ/ντής ∆Ε∆∆ΗΕ Α.Ε.